“Khi một cánh cửa hạnh phúc đóng lại, một cánh cửa khác sẽ mở ra; nhưng thường thì chúng ta nhìn lâu quá vào cánh cửa đã đóng mà không thấy cánh cửa đã mở ra cho mình.” 
Helen Keller 


Ở cuối con đường Nguyễn Trung Trực - con đường quanh co như một vết gạch nguệch ngoạc trên tờ giấy nhàu úa, giữa lòng thành phố cao nguyên - có một con hẻm nhỏ, hẹp đến mức hai chiếc xe máy tránh nhau cũng phải nhích sát vào tường. Những người sống lâu năm ở đó gọi hẻm ấy là hẻm Trung Trực.

Đó là một cái hẻm già, già như tiếng xe cà tàng của ông Năm Tẩu sáng nào cũng lạch cạch chạy ngang; như đôi dép xỏ ngón, lẹp bẹp vì mòn gần hết gót của chú Tám Le mỗi lần bưng thau nước tưới cây. Những bức tường loang lổ vết rêu, mái tôn lượn sóng bám bụi đỏ, và dây điện chằng chịt - tất cả như biểu tượng cái cá tính con hẻm ấy.

Cuối hẻm là nhà chú Hai Ca - một ngôi nhà gỗ nhỏ nằm sau bức tường rêu xanh, có chiếc cửa gài then sắt và một giàn hoa giấy tím trĩu bông. Chú Hai từng là lính Cộng Hòa, một thời đội nón sắt, mang ba lô đi đi về về. Sau 75 ở nhà đi làm phụ hồ nuôi gia đình. Ông ít nói, mắt sâu, vai gầy, luôn tử tế với hàng xóm và có những thói quen cũ như dán vào người: kiệm lời nhưng cố chấp, không hề lê la tán đóc bên những bàn rượu. Trong nhà có ba đứa con trai - đứa lớn gọi là Tí Anh, để phân biệt với Tí Em, và Tí Út. Nghe kể, má Tí từng mong có một đứa con gái, nhưng trời chỉ gửi toàn trai.

Phía đối diện nhà chú Hai, cách chừng vài trăm thước ngay chỗ hẻm rẽ vào tiệm thuốc tây, là quán cà phê của dì Ba Trung. Một cái hiên nhỏ, vài cái ghế gỗ thấp, có cà phê vợt túi vải nhưng cũng có cà phê phin sẫm màu, một bếp than hồng lúc nào cũng sẵn ấm nước sôi và mùi xôi thơm phức buổi sớm. Dì Ba là người miền Trung, giọng nói trọ trẹ nghe đâu từ miền xa Bình Trị Thiên nào đó, nghe lúc đầu lạ lẫm, về sau thành thân thương, như chim hót. Không ai biết tên thật của dì. Ai cũng gọi là dì Ba Trung, do cái giọng nói, và chắc cũng do dáng người thon thon mảnh khảnh. Dì có hai cô con gái cũng mảnh khảnh như hai hạt thóc nảy mầm trong lòng đất cằn.

Người ta vẫn nói, hẻm Trung Trực bình yên như chiếc chiếu trải sẵn, mỗi sáng sương đọng như sữa, chiều lại rải ánh nắng vàng lên tường rêu - thật bình yên. Ai cũng có thể ngồi vào chiếc chiếu ấy để hàn huyên, không ai tranh giành với ai.

Nhưng cũng chính trong cái hẻm tưởng như không có gì biến động ấy, có một câu chuyện âm thầm lớn dậy - từ tiếng cười của trẻ con chơi u mọi đến giọt nước mắt của hai người trẻ phải chọn cách yêu ngoài số phận.

***

Nhớ lại ngày đó, Tí Anh mới lên sáu, tóc rối như tổ quạ, trán lấm tấm mồ hôi nắng, chân luôn lấm lem bùn đất. Cậu thường ngồi chồm hổm bên vũng nước sau mưa, thọc tay bắt cá lia thia, hoặc leo lên cây trứng cá đầu hẻm chờ chú Tám Le chia trái. Với cậu, thế giới chỉ rộng bằng khúc đường từ nhà đến quán dì Ba Trung - nơi có mùi cà phê thơm ngậy và cái nhìn trìu mến của cô bạn hàng xóm tên Bé Hai.

Bé Hai là con gái lớn của dì Ba. So với Tí Anh, Bé Hai lúc nào cũng sạch sẽ, áo váy thẳng thớm, tóc cặp nơ đỏ. Cô bé ít nói nhưng hay cười, đôi mắt nâu lúc nào cũng như biết nói. Mỗi lần Tí bị má rầy, cậu thường trốn ra quán dì Ba ngồi bệt dưới gốc cây trứng cá. Bé Hai thỉnh thoảng lén dúi vào tay cậu một miếng xôi cháy giòn rụm, nói nhỏ: “Ăn đi, nóng đó.” Rồi cả hai lại rón rén rúc vào một góc, vừa nhai vừa nghe mấy chú xe ôm đang ngồi nghỉ trưa, uống trà đá và kể chuyện ma.

Tuổi thơ trôi qua êm như cánh chuồn lượn dưới nắng. Cho đến một ngày, má Tí dắt cậu đến trường, với chiếc áo sơ mi trắng chưa kịp ủi phẳng và đôi dép nhựa còn mới thơm mùi nhựa. Cậu háo hức. Nhưng rồi, khi bước vào văn phòng, người ta hỏi họ tên đầy đủ, cậu chỉ lí nhí: “Tí Anh.” Không giấy khai sinh. Không họ. Không ai dám nhận.

Má Tí lúng túng, lí nhí giải thích. Cô hiệu trưởng thở dài. Cậu bé cúi đầu, lặng lẽ quay về.

Đêm đó, cả nhà im lặng. Bóng đèn điện sáng tỏ chập chờn. Ngoài sân, tiếng côn trùng dậy lên như một bản nhạc buồn không nhịp. Ba Tí ngồi trên giường yên lặng nghe hết câu chuyện, mặt tối sầm. Rồi bỗng ông lấy từ ngăn tủ ra tờ giấy cũ, run tay viết tên con: Trần Văn Nghĩa. “Tên của người trước đây từng cứu mạng ba. Giữ lấy. Từ nay, con sẽ có tên này trong khai sinh như người ta.” Ông đã nói với Tí như vậy. Hôm sau ông dắt Tí Anh ra Ủy ban làm giấy Khai sinh.

Từ ngày có tên ấy, Tí Anh - tức Nghĩa thay đổi lạ lắm. Cậu không chỉ có một chỗ ngồi trong lớp học, một bảng tên cài trước ngực áo trắng, mà còn có thêm một niềm tin thầm lặng, như thể mình đã bước qua một cánh cửa. Cậu học chăm, đọc nhanh, viết đẹp, và chẳng bao lâu sau đã trở thành đứa trẻ đầu tiên trong hẻm biết đọc, biết tra bảng kết quả xổ số mà không cần nhờ ai đọc hộ.

Tí Anh học hết tiểu học, rồi xin nghỉ. Cậu không mơ thành bác sĩ, kỹ sư - cậu chỉ mơ làm thợ điện, để nhanh chóng phụ cha mẹ nuôi hai đứa em. Mỗi ngày khi đi ngang tiệm điện Tiến Lực ở đường lớn ngay đầu hẻm, nhìn dãy đèn nhấp nháy đủ màu, lòng cậu sáng lên một khát vọng. Biết được ý con, chú thím Hai Ca cũng đồng ý. Tí Anh trở thành học viên nhỏ tuổi nhất của tiệm điện.

Từ đó Tí Anh bắt đầu những ngày mới: sáng học sửa điện, tối học bổ túc, về nhà lại cắm cúi đọc sách hướng dẫn lắp mạch. Dưới ánh đèn vàng leo lét ở nhà, cậu tỉ mẩn tháo tung chiếc quạt hỏng má nhặt về, rồi lắp lại như mới. Trong căn hẻm nhỏ ấy, có một cậu trai đang lớn lên, không ồn ào, không phi thường - chỉ là ngày càng giống ánh sáng điện: âm thầm và cần thiết.

Và chính khi ấy, tình yêu bắt đầu len lỏi - nhẹ như cơn gió thoảng qua các mái tôn cũ kỹ đầu mùa mưa...

Tí Anh bỗng nhận ra Bé Hai không còn là cô bé cột nơ đỏ ngày xưa nữa. Cô thiếu nữ ấy giờ cao hơn, mắt biết buồn, giọng nói cũng nhẹ đi và ánh nhìn cũng không còn bỡn cợt. Bé Hai thỉnh thoảng sang tiệm Tiến Lực khi Tí đi làm, mang theo ly cà phê đá, có khi là gói xôi nóng. “Uống đi kẻo đá tan,” cô nói, ánh mắt lấp lánh. Anh thợ cả thấy vậy thì cười: “Có người chăm rồi, mai mốt phải học sửa điện, sửa quạt máy cho nhà vợ đó nghe.” Tí Anh chỉ cười, không nói. Nhưng đêm đó, cậu không ngủ được. Trong đầu cứ lặp đi lặp lại câu nói ấy: “Nhà vợ... nhà vợ...”

Một chiều thu, hai người dạo quanh hồ. Tí Anh ngập ngừng thổ lộ. Bé Hai khẽ gật đầu. Chuyện tình của họ, tưởng đơn giản sơ sài mà hóa ra sâu sắc như rễ cây bám vào tường gạch. Người trong hẻm xuýt xoa và mừng cho hai trẻ. Dì Ba đùa: “Ngày xưa thằng Tí đến đây hay leo cây trứng cá trước nhà hái trái, giờ tới hái trái tim con gái tôi!”

Cả hai gia đình đều ủng hộ mối quan hệ này, ai cũng mong một ngày không xa, Tí Anh và Bé Hai sẽ chính thức trở thành người một nhà. Bà con chòm xóm trong hẻm Trung Trực cũng vui với họ. Chuyện tình của họ như một bản tình ca không lời, gắn bó tự nhiên như hơi thở, bắt đầu từ những ngày vô tư chơi đùa trong xóm nhỏ, trong tình chòm xóm láng giềng lúc tối đèn có nhau của những người lao động chất phác.

Cho đến một ngày kia, câu chuyện bắt đầu chuyển sang một chương mới - khi cha mẹ hai bên quyết định tính đến tương lai. Gia đình chú Hai Ca muốn tiến thêm một bước, liền mời gia đình dì Ba Trung sang dùng bữa cơm thân mật, nhân tiện bàn chuyện tương lai cho hai trẻ.

Bữa cơm thân mật hôm ấy, trên bàn ăn của hai gia đình họ Trần và họ Nguyễn, không khí đang ấm cúng vui vẻ chợt trở nên nặng nề khi cái tên ghép “Nghĩa-Trang” phát ra, như nhát dao đâm mạnh vào lòng người lớn. Mọi thứ như đóng băng. Không ai nói gì, mọi người chỉ biết nhìn nhau. Ai nấy đều tái mặt lặng đi... Những đôi đũa mới vừa di động qua lại trên các dĩa thức ăn bỗng nhiên gác nằm yên trên vành chén. Sự trùng hợp trớ trêu đó khiến họ lo sợ rằng nó có thể mang lại xui xẻo, oan gia nghiệp chướng cho hai đứa trẻ. Tên đôi, tưởng đẹp, lại gợi hình ảnh... mộ phần. Một trùng hợp ngẫu nhiên nhưng không ai dám xem thường. Trước đây họ không hề nghĩ đến cái tên ghép oan nghiệt đó, họ chỉ gọi chúng bằng những tên đơn giản hằng ngày vẫn gọi.

Không ai nói ra, nhưng ai cũng hiểu. Mắt Nghĩa cụp xuống. Trang siết chặt tay, môi mím giữ dòng nước mắt chực trào ra.

Tối lại chú Hai Ca trằn trọc suốt đêm. Đối với ông, cái tên “Nghĩa” là di vật sống từ chiến trường - món nợ máu thịt với người đồng đội đã nằm xuống. Ông không thể, và sẽ không thể… đổi tên con. Tí Anh là anh cả và là đứa đầu tiên có giấy khai sinh. Cái tên ông đặt cho nó lại là một lời tri ân, là nén nhang thầm lặng cho một người bạn đã hy sinh để ông còn sống trở về trong thời quân ngũ.

Còn dì Ba Trung, quá khứ của bà cũng không dễ gì phủi tay bỏ. Dì từng gói ghém hết giấy tờ khai sinh của hai đứa con, nhét vào giỏ xách trong đêm trốn khỏi nhà chồng - nơi có một người đàn ông nghiện ngập, vũ phu, và một gia đình anh chị em nhà chồng thích gây sự. Dì mang theo hai con và tất cả hy vọng còn sót lại, bắt đầu cuộc sống mới giữa miền cao nguyên lạnh lẽo và xa lạ, nơi mà tên gọi của các con chính là những điều duy nhất còn nguyên vẹn từ quá khứ, là hiện thân của hy vọng, của một khởi đầu mới nơi đất khách xa lạ không một người thân nương tựa.

Mấy người rỗi việc ngồi quán cà phê đầu hẻm bắt đầu xì xào bàn tán với những lời đồn đại. Họ bảo hẻm xưa từng là nghĩa trang, những mộ phần tuy đã dời đi, nhưng còn có những vong hồn vẫn ở lại, lãng vãng đâu đây. Và rồi, mỗi khi có cơn gió thổi qua, khóm lá cây xào xạc, người ta lại rỉ tai nhau rằng, hình như có âm linh ẩn nấp đâu đây, nhắc về một mối tình oan trái. Họ gán ghép chuyện tình của Tí Anh và Bé Hai với những điều bí ẩn, biến tình yêu của họ thành huyền thoại buồn giữa lòng con hẻm nhỏ.

Tình yêu của họ, từ đó, không còn là chuyện của hai người...

Tí Anh trở nên trầm lặng, tránh những buổi tụ họp trong xóm, tránh gặp mặt mọi người. Cậu làm việc nhiều hơn, và thường ra đường lớn đứng nhìn dòng người qua lại. Còn Trang, có lúc cô đến phụ mẹ dọn dẹp tiệm, rồi chỉ ngồi thừ người lặng yên. Trên môi nàng vắng hẳn những nụ cười thường thấy trước đây. Hai người không giận nhau mà lại không hẹn gặp nhau. Bất lực! Vô phương! Cái tên của họ - những mẫu tự vô tội - giờ như bức tường ngăn mỏng manh nhưng không thể vượt.

Để tránh cảm giác cô đơn giữa con hẻm vắng và những câu hỏi không tên, Tí Anh chọn cách chạy xe ôm sau giờ làm. Công việc ấy không chỉ giúp anh kiếm thêm chút tiền đỡ đần gia đình, mà còn giúp anh khuây khỏa khi được trò chuyện với khách lạ, những mảnh đời khác nhau, những câu chuyện vặt vãnh cũng đủ khiến lòng anh tạm nguôi. Và hơn hết, nó giúp anh tránh khỏi những khoảng lặng đau lòng cứ âm thầm gặm nhấm trái tim mình.

Một hôm, khi chở khách xe ôm từ bến xe về khách sạn, Nghĩa gặp một ông Việt kiều tuổi trung niên. Ông kể chuyện sang Mỹ mấy chục năm, trước tên là Tôn nhưng sau đổi thành Tom để khai giấy tờ nhập quốc tịch, vì ở xứ ấy người ta muốn biết khi đọc tên thì nhận ra ngay là nam hay nữ. “Tên chỉ là cái có để gọi, cháu trai ơi! Sống sao cho tử tế mới là thực chất ý nghĩa tên thật của mình.”

Câu nói ấy theo Nghĩa suốt đêm. Đêm ấy, lần đầu tiên, Nghĩa nghĩ đến việc đi ra ngoại quốc như ông Tôn. Nghĩa hẹn gặp Trang ở đầu hẻm, nơi từng chơi u mọi, đánh đáo - giờ hai đứa đứng lặng như hai cái bóng.

Chiều hôm đó, Nghĩa hẹn gặp Trang dưới gốc trứng cá, nơi từng chia trái lúc còn con nít.

- Mình phải rời khỏi đây, Trang à. Ở đây... yêu nhau cũng không được phép gọi nhau bằng tên.

Trang im lặng, cúi mặt nhìn đôi dép lê lấm đất dưới chân mình. Hồi lâu cô mới nhìn mặt Nghĩa và nói:

- Em không muốn bỏ má. Bỏ cái hẻm này. Nhưng nếu ở lại mà mỗi lần ai gọi tên hai đứa, má lại quay đi… thì thà… đi.

Cô nói xong, mắt đỏ hoe, môi mím chặt. Gió lùa qua, làm mớ tóc xõa bay lòa xòa.

- Nếu không đi, mình sẽ sống cả đời trong cái tên này. Và rồi một ngày nào đó, mình sẽ hối hận... vì không dám yêu đến cùng, phải xa nhau.

- Còn nếu đi, mà chẳng bao giờ cập bến?

- Thì ít ra mình cũng đã đi… cùng nhau.

Trang nhìn Nghĩa, chậm rãi gật đầu. Nghĩa nắm tay cô. Tay hai người ban đầu lạnh ngắt, nhưng dần dần từ lòng bàn tay, một hơi ấm bắt đầu lan ra.

Vài tháng sau, cơ hội đến: một gia đình chuẩn bị tổ chức vượt biên cần người biết cơ khí. Nghĩa nhận lời. Cậu học cấp tốc về máy tàu, ngày làm đêm học, trong lòng chỉ có một ý nghĩ: phải đưa Trang đi khỏi nơi mà số phận bị đóng khung bằng những hủ tục không thể bước qua.

Đêm họ rời hẻm, dì Ba không khóc. Chỉ dúi vào tay con gái một xấp giấy: “Đây là những lời dặn của má và ảnh gia đình, là những gì mẹ mang đi từ quê hương của mình. Có thể con cần nó, cũng có thể không. Nhưng… con hãy giữ nó để lúc buồn chán thì mở ra xem, để… nhớ về nơi chôn nhau cắt rốn.”

Dưới bóng đèn vàng ố của đầu hẻm Trung Trực, hai cái bóng bước đi. Không ngoái đầu. Không ai nói gì. Chỉ tiếng dép chạm đất khe khẽ, như một nhịp trống buồn, tiễn đưa hai kẻ mang trái tim lớn hơn số phận.

Chuyến đi vượt biên không dễ dàng, nhưng cũng không đầy bi kịch như những câu chuyện kể lại. Chiếc tàu đánh cá mà họ trốn trên đó bị trôi dạt ba ngày giữa biển, trước khi được một con tàu của tổ chức cứu trợ Đức phát hiện và cứu sống - con tàu Cap Anamur. May mắn hơn nữa, đây là chuyến cuối của con tàu nên họ và những người khác được đưa về thẳng hải cảng Hamburg ở châu Âu. Những người trên tàu - đủ mọi lứa tuổi - sau đó được chuyển đến một trại tỵ nạn ở miền Bắc nước Đức.

Một ngày nọ, hai người được gọi tên - lần đầu tiên không phải là Nghĩa và Trang, mà bằng họ Nguyễn, họ Trần và số trại của họ. Một gia đình người Đức đã nhận họ làm “con đỡ đầu”. Bà vợ là y tá, ông chồng là giáo viên nghỉ hưu, sống trong một ngôi làng nhỏ gần đó. Cặp vợ chồng ấy không có con, và khi biết được phần nào câu chuyện của hai người trẻ đến từ Việt Nam, họ quyết định giúp.

Hôm ấy, một buổi tối mùa đông, khi tuyết phủ trắng vườn, họ ngồi quanh bàn ăn. Bà đỡ đầu hỏi: “Nếu các cháu muốn bắt đầu lại, muốn sống nếp sống như người bản xứ, các cháu nên nghĩ đến việc đổi tên không? Chỉ đổi tên thôi để không bị dằn vặt bởi quá khứ đau buồn, còn họ Nguyễn và Trần thì vẫn giữ như cũ.”

Nghĩa và Trang nhìn nhau. Cái nhìn không cần nói ra nữa. Cậu gật đầu. Trang cũng gật đầu theo.

Vài tuần sau, giấy tờ làm lại. Trong những tên vợ chồng ông bà đỡ đầu đề nghị, cậu chọn cậu là Neo - nghĩa là mới. Và cô chọn Traute - có nghĩa là mạnh mẽ, là người được yêu thương. Nghĩa giải thích, chọn tên Neo vì có chữ “N” của Nghĩa và Traute có các chữ “Tr” của chữ Trang.

Neo bắt đầu học việc tại một xưởng sửa điện tử lớn ở Bắc Đức. Traute làm việc ngay trong nhà dưỡng lão ở làng. Họ học tiếng Đức vào buổi tối, đi chợ vào sáng sớm. Mọi thứ đều lạ lẫm, nhưng không đáng sợ. Cái đáng sợ nhất - chính là sống dưới một cái tên khiến người ta không dám yêu - thì giờ đây, tất cả đã bỏ lùi lại phía sau.

Trong căn phòng nhỏ ấm áp, có một chậu trồng cây mận mua ở chợ châu Á, Neo cẩn thận đặt trên bàn khung ảnh nhỏ. Trong ảnh, một con hẻm cũ có tên Trung Trực, hoa giấy tím phủ lên mái tôn, và một đôi dép nhựa đặt song song trước bậc thềm. Ký ức ấy, không đổi. Chỉ có tên là thay.

***

Một năm sau, vào một ngày đầu hạ, lễ cưới của Neo và Traute được tổ chức tại ngôi làng nơi họ sinh sống. Đám cưới đơn sơ mà ấm áp. Một nửa khách mời là người Việt trong cộng đồng nhỏ, một nửa là hàng xóm Đức đến chung vui. Neo mặc áo vest xanh sẫm. Traute mặc váy trắng giản dị, tay cầm một bó hoa màu hồng tươi. Họ trao nhau nhẫn cưới dưới mái vòm phủ hoa, và khi hôn nhau, trời rơi một trận mưa nhỏ nhẹ như tơ. Mưa của mùa xuân về muộn.

Trong tiệc cưới, một người hỏi đùa: “Hai bạn có định đặt tên con là gì chưa?”

Neo đáp, mắt nhìn sang vợ: “Tên gì cũng được - miễn đừng để chúng phải đổi tên để được quyền yêu như ba mẹ nó.”

Rồi mỗi mùa Tết, họ gửi thiệp xuân về hẻm Trung Trực. Người đưa thư đã lúng túng khi nhìn tấm thiệp không ghi địa chỉ mà chỉ ghi “Cà phê cô Ba Trung, đầu hẻm Trung Trực”. Tấm thiệp có những hàng cây tuyết phủ hay hình ông già Noel, luôn có vài dòng viết tay: “Con nhớ các cô chú, các em… Chúng con sống hạnh phúc và an vui. Đèn vẫn sáng. Và chúng con hạnh phúc bên nhau...”

Không ai trong hẻm nhắc đến chuyện cái tên ấy nữa. Cũng không còn ai tin rằng cái tên có thể quyết định được vận mệnh của một đời người. Họ chỉ nhớ rằng, có một thằng nhỏ ngày xưa trèo cây trứng cá giành trái với tụi con nít, giờ đã đi xa - và sống một cuộc đời của chính mình - cùng cô bé là người bạn thiếu thời trong con hẻm nhỏ.

Con hẻm có tên là hẻm Trung Trực./.

Tiếp tục nghe? 🎧

Bạn có muốn nghe tiếp từ phân đoạn đã dừng không?