phật hoa:

(佛華) Cũng gọi Họa tượng, Hội tượng. Đem vẽ hình tượng Phật, Bồ tát trên mặt tường vách, trên giấy, hoặc thêu trên vải lụa...… để làm đối tượng lễ bái, cúng dường, hoặc để lưu truyền, gọi là Phật họa. Ở Ấn độ, nguồn gốc Phật họa đã có từ thời đức Phật. Cứ theo Hữu bộ tì nại da tạp sự quyển 17 thì đức Phật từng cho phép vẽ các loại biến tướng trong các điện đường của tinh xá Kì viên, đồng thời, vẽ hình tướng Như lai đích thân săn sóc người bệnh trong nhà dưỡng bệnh. Cao tăng Pháp hiển truyện, Đại đường tây vực kí quyển 2 và quyển 8 đều ghi trong các hang đá ở nước Na kiệt thuộc miền Bắc Ấn độ và núi Chính giác thuộc miền Trung Ấn độ có tượng Phật giống như đức Phật (Kinh Quán Phật tam muội hải quyển 7 cho rằng tượng Phật ở nước Na kiệt được tạo từ thời đức Phật còn tại thế để lưu truyền). Đại sử (Pàli: Mahàvaôsa, 30) thì nói rằng Quốc vương Tích lan là Duỉỉhagàmanì kiến thiết nhà thờ xá lợi và sai người vẽ tượng truyện Bản sinh của đức Phật. Hiện nay ngoài những di phẩm tượng Phật, Bồ tát vẽ trong các bộ kinh bằng tiếng Phạm được lưu truyền ở Tây tạng và Nepal ra, còn có các họa phẩm được vẽ trên vách các hang đá ở A chiên đa (Phạm: Ajantà), Tất kì lợi da (Pàli: Sìgiriya)…... được chế tác vào triều đại Cấp đa (Phạm: Gupta– thế kỉ VII, VIII), nhưng đến nay chỉ còn dấu tích tàn dư. Phật họa ở Tây vực cũng hưng thịnh, những năm gần đây, rất nhiều hang đá và di chỉ được phát hiện, như Bàmyanở miền Trung nước Afghanistan, Tumsuq ở Turkistan, Chotscho, Miran...… đặc biệt là những bức bích họa của 6 vị tỉ khưu (đã rách) đào được tại Miran, là những tác phẩm ở khoảng thế kỉ III, những di phẩm xưa nhất hiện còn. Sau khi Mật giáo hưng khởi ở Ấn độ thì các bức họa Mạn đồ la, Phật, Bồ tát và chư thiên được lưu hành, như phẩm Cụ duyên kinh Đại nhật có ghi phương pháp lập đàn, vẽ tượng của Đại bi mạn đồ la Thai tạng giới; kinh Kim cương đính thì nói về cách vẽ tượng Mạn đồ la Kim cương giới.Tại Trung quốc, Phật họa đã được lưu hành từ thời xưa, như Phật tổ thống kỉ quyển 23 ghi rằng, niên hiện Thái ninh năm đầu (323) đời Đông Tấn, vua Minh đế đã sai người vẽ tượng Phật Thích ca ở nhà Lạc hiền trong nội cung. Đạo an truyện trong Lương cao tăng truyện quyển 5 thì nói, vua Phù kiên sai sứ đem tượng Phật thêu trên lụa ra nước ngoài để tặng, từ sau các đời Tống, Tề thì tượng khắcvà tượng thêu đều thịnh hành. Trong các bích họa đào được ở Đôn hoàng hiện còn bức tranh Tịnh độ biến tướng. Tại Nhật bản, vào niên hiệu Sùng tuấn năm đầu (588), nhóm họa công từ Bách tế (Triều tiên) đến cống hiến tranh Phật, thì từ đó Phật họa mới bắt đầu lưu hành ở Nhật bản. Đến thời đại Bình an, ngài Không hải đến Trung quốc tham học, khi về nước, đem Mật giáo truyền vào Nhật thì tranh Mạn đồ la của 2 bộ Kim, Thai bắt đầu được lưu hành. Về sau, lại có tranh Cửu phẩm lai nghinh. Về đề tài của Phật họa thì có nhiều loại, như tranh 1 hình tượng, tranh 3 hình tượng, tranh nhiều hình tượng, tranh biến tướng, tranh Mạn đồ la…... [X. phẩm Tứ sự trong kinh Bát chu tam muội; kinh Tín lực nhập ấn pháp môn Q.5; kinh Chính pháp niệm xứ Q.43; kinh Đại thừa tạo tượng công đức Q.hạ; Từ thị bồ tát lược tu dũ nga niệm tụng pháp Q.hạ; luật Thập tụng Q.56; điều Quán mộc tôn nghi trong Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.4; Die Buddhistische Sptantike in Mittelasien, vol. II, by Le Coq].